Vaccins en neurodegeneratie: lessen voor de ziekte van Huntington?

Een recent artikel in het wetenschappelijke tijdschrift Nature beschrijft “Een natuurlijk experiment naar het effect van herpes zoster (gordelroos) vaccinatie op dementie”. Deze studie trekt vergelijkbare conclusies als andere onderzoeken wereldwijd en was gebaseerd op een regelgevend fenomeen in Wales (VK). Daar konden mensen, afhankelijk van een exacte geboortedatum in 1933, wel of geen gratis herpes zoster-vaccin krijgen, zelfs als hun verjaardagen slechts een week uit elkaar lagen. Dit leidde tot twee zeer verschillende groepen mensen van ongeveer dezelfde leeftijd: bijna iedereen gevaccineerd versus bijna niemand gevaccineerd. Vervolgens werd er een simpele vraag gesteld…

Is er een verschil in het voorkomen van dementie tussen deze twee groepen mensen?

Het antwoord was een duidelijke ja, met 20%, en het belangrijkste effect was te zien bij vrouwen, een aspect dat nog niet volledig wordt begrepen. Ongelooflijk genoeg zou dit het gordelroosvaccin effectiever maken in het verminderen van de incidentie van de ziekte van Alzheimer dan welk recent door de FDA goedgekeurd medicijn dan ook. Maar waarom? Veroorzaakt gordelroos Alzheimer? En hoe zit het met andere veelvoorkomende vaccins? Hebben die ook enig effect?

Deze vraag is in zoveel wereldwijde onderzoeken gesteld dat het op dit punt het beste is om te kijken naar analyses van meerdere onderzoeken, of meta-analyses, die alle gegevens op gelijke voet vergelijken. De conclusie van veel onderzoeken is vergelijkbaar: vaccins tegen influenza, pneumonie, evenals tetanus, difterie en kinkhoest (dTAP) verminderen allemaal het risico op het ontwikkelen van Alzheimer en de breder gedefinieerde dementie.

Dus als het niet om één specifiek virus of bacterie gaat, hoe kunnen zoveel verschillende soorten infecties dan bijdragen aan neurodegeneratie? En hoe verminderen vaccins het risico op het ontwikkelen van deze hersenziekten?

Vaccins kunnen zelfs helpen na een infectie

Vóór het algemene gebruik van het varicellavaccin eind jaren 90 kregen de meeste kinderen waterpokken. Hoewel mensen decennialang werd verteld dat ze het virus niet opnieuw konden krijgen, is de realiteit dat hun immuunsysteem leerde hoe het virus de rest van hun leven onder controle kon worden gehouden. Het virus gaat nooit weg en blijft sluimerend aanwezig in het zenuwstelsel.

Als er een periode is waarin het immuunsysteem verzwakt is, zoals door ziekte, veroudering of chemotherapie, kan het zostervirus weer actief worden. Dit leidt tot gordelroos, wat pijnlijk is omdat het virus zich in de sensorische neuronen en in de huid bevindt. Het beste advies voor degenen die ooit besmet zijn geweest met waterpokken, is dan ook om later in het leven het tweedelige vaccin te nemen om gordelroos te voorkomen door het immuunsysteem paraat te houden om het virus te beheersen.

Maar is dit relevant voor de ziekte van Huntington?

Deze onderzoeken gaan niet alleen over dementie. Er is ook een lagere incidentie van de ziekte van Parkinson waargenomen bij mensen die gevaccineerd zijn. Er is een klassiek verband tussen influenza-infecties en het ontstaan van Amyotrofische Laterale Sclerose (ALS), ook wel bekend als de ziekte van Lou Gehrig. Dit is een andere progressieve neurodegeneratieve ziekte met een genetische oorsprong die vaak getriggerd lijkt te worden door een zogenaamde “redox-onbalans”.

Een redox-onbalans verwijst naar hoge concentraties toxische bijproducten van de celstofwisseling, genaamd reactieve zuurstofcomponenten (ROS), reactieve zwavelcomponenten (RSS) of reactieve stikstofcomponenten. Dit is in feite de vervuiling in cellen als gevolg van energieverbranding. In deze toxische reactieve bijproducten liggen de aanwijzingen voor de effectiviteit van vaccins tegen neurodegeneratie.

De reactie op de meeste infecties is ontsteking, waarbij de soldaten van het immuunsysteem krachtige stoten ROS kunnen gebruiken om bacteriën en virussen uit te schakelen. In de nasleep daarvan kunnen de energiecentrales van de hersencellen (de mitochondriën) bij jonge, gezonde mensen die reactieve bijproducten opruimen en herstel van de ontsteking mogelijk maken.

Twee gebeurtenissen kunnen echter voorkomen dat deze reactie op bacteriële of virale indringers plaatsvindt: 1) een onderliggende genetische ziekte, zoals Huntington, waarvan bekend is dat deze de mitochondriën aantast, 2) en/of menselijke veroudering, aangezien alle mensen met de jaren aan mitochondriële efficiëntie verliezen. Deze impact op de mitochondriën vermindert hun vermogen om ROS te verlagen.

Bij Huntington hebben we, vooral op latere leeftijd, te maken met beide situaties, wat ontstekingen (zoals die veroorzaakt door infecties) gevaarlijk maakt. Het is vooral een probleem in de hersenen omdat hersencellen zeer actief zijn en zelfs in rust een enorme hoeveelheid energie verbruiken, met ROS als bijproduct van al die verbranding.

De belangrijkste boodschap

Hoewel er geen vaccin is dat claimt neurodegeneratie te voorkomen, kunnen deze correlaties tussen vaccinatie en een lager ziekterisico belangrijk zijn. Op dit moment zijn er geen gepubliceerde onderzoeken naar het beschermende effect van vaccins bij Huntington en deze informatie wordt nog niet vastgelegd in de ENROLL-HD-studie.

Het is echter verstandig om mensen met Huntington of gendragers te adviseren om virale of bacteriële infecties te vermijden door gebruik te maken van vaccins en de goede hygiënegewoonten waar we aan het begin van de COVID-19-pandemie allemaal aan herinnerd zijn.

Samenvatting

• Meerdere vaccins (gordelroos, griep, longontsteking, dTAP) worden geassocieerd met een 20% lager risico op dementie, wat volgens de gegevens effectiever is dan recente medicijnen tegen Alzheimer.
• Effecten zijn zichtbaar bij Alzheimer, andere vormen van dementie en de ziekte van Parkinson.
• Infecties triggeren ontstekingen en produceren toxische cellulaire bijproducten (zoals reactieve zuurstofcomponenten) die gezonde mitochondriën normaal gesproken opruimen.
• Bij Huntington zijn de mitochondriën al aangetast en hebben ze moeite om ontstekingen door infecties te verwerken.
• Veroudering vermindert ook de mitochondriële efficiëntie, wat een dubbel risico vormt voor mensen met Huntington op latere leeftijd.
• Hersencellen zijn bijzonder kwetsbaar vanwege het hoge energieverbruik en de daaruit voortvloeiende productie van toxische bijproducten.
• Kernboodschap voor de Huntington-gemeenschap: Blijf up-to-date met je vaccinaties en zorg voor een goede hygiëne om infecties te voorkomen die de reeds kwetsbare mitochondriën extra kunnen belasten.

Dankbetuigingen

Wij danken dr. Caitlyn Mullarkey, dr. Matthew Miller en dr. Dawn Bowdish van de McMaster University in Hamilton, Canada voor hun bijdrage aan dit artikel.

Opmerking: Dit artikel is op 17 januari aangepast om te corrigeren dat McMaster in Hamilton ligt, niet in Toronto.